Barok

Religia

Większość sztuki barokowej była zainspirowana religią. Łączy się to z odzyskaniem przez Kościół katolicki poczucia własnej wartości, jakie odnotowuje się w czasach kontrreformacji. Zwłaszcza klasztory odkrywały bogactwo stylu barokowego i dawały mu wyraz w wystroju świątyń. Istotne znaczenie miała też kultura duchowa krajów protestanckich (np. Niemcy, Holandia) oraz katolicko-protestanckie spory teologiczne. Strona protestancka doprowadziła do rozdrobnienia nauki chrześcijańskiej poprzez mnogość interpretacji jednego ustępu Biblii, podczas gdy katolicyzm dążył do ujednolicenia wykładni wiary w oparciu o tomizm. Dlatego też charakterystyczną cechą duchowości barokowej był etos wyboru (wyznania, światopoglądu, czynów) jako sprawy zasadniczej dla zbawienia. Barok jako oficjalny styl kontrreformacji, wypracował szczególne narzędzie edukacyjne zwane ratio (łac. zasada, rozum). Była nim pisemna wykładnia doktryny ortodoksyjnego chrześcijaństwa, łącząca w sobie treści teologiczne z wysublimowaną nauką retoryki literackiej. Mariaż taki miał na celu przekonanie czytelnika do słuszności katolickich tez przy pomocy siły argumentów rzeczowych, odwołania się do autorytetów tak kościelnych, jak i antycznych oraz pięknej wymowy. Najsłynniejszym dziełem tego typu w Polsce było jezuickie Ratio Studiorum. Retoryka ratio z założenia służyła celom propagandowym, ale mocno przyczyniła się także do wytworzenia oryginalnego stylu pisania poezji w dobie pełnego baroku. Religijność baroku była ściśle powiązana z nurtami filozoficznymi epoki, wyrażającymi odczuwanie napięcia między skończonością a nieskończonością. Stąd wiele elementów związanych ze śmiercią (powraca popularność średniowiecznych motywów takich jak: vanitas, danse macabre i triumfu śmierci), sądem ostatecznym i innymi elementami eschatologicznymi. W literaturze często pojawiał się temat dialektyki między miłością nadprzyrodzoną a miłością ziemską.